महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ म्हणजेच MSRTC (Maharashtra State Road Transport Corporation) मध्ये नोकरी करण्याची इच्छा अनेक तरुणांची असते. विशेषतः ITI पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी एसटी महामंडळाच्या कार्यशाळा आणि तांत्रिक विभागामध्ये काम करण्याची संधी महत्त्वाची ठरू शकते. महाराष्ट्रातील अनेक विद्यार्थी दहावीनंतर कोणता ITI ट्रेड निवडावा, कोणत्या ट्रेडला सरकारी नोकरीच्या संधी आहेत आणि ITI पूर्ण केल्यानंतर कोणत्या विभागांमध्ये अर्ज करता येतो, याबाबत माहिती शोधत असतात.
अशा विद्यार्थ्यांसाठी MSRTC मधील मेकॅनिक (Mechanic) पद हा एक महत्त्वाचा करिअर पर्याय आहे. या पदाशी संबंधित कामामध्ये एसटी बसची देखभाल, इंजिन तपासणी, डिझेल यंत्रणेची दुरुस्ती, वाहनातील तांत्रिक बिघाड शोधणे आणि कार्यशाळेतील दुरुस्तीची कामे यांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र, मेकॅनिक पदासाठी फक्त ITI पूर्ण केलेले असणे पुरेसे आहे का? दहावी उत्तीर्ण असणे आवश्यक आहे का? कोणते ITI ट्रेड पात्र ठरतात? अप्रेंटिसशिप पूर्ण केल्यानंतर कायमस्वरूपी नोकरी मिळते का? असे अनेक प्रश्न विद्यार्थ्यांच्या मनात असतात. या लेखामध्ये आपण या सर्व प्रश्नांची सोप्या भाषेत माहिती जाणून घेणार आहोत.
MSRTC मध्ये मेकॅनिक पद म्हणजे काय?
MSRTC मध्ये मेकॅनिक पदाचा संबंध प्रामुख्याने एसटी बसच्या तांत्रिक देखभाल आणि दुरुस्तीशी असतो. महामंडळाच्या बस नियमितपणे प्रवाशांची वाहतूक करत असल्यामुळे त्यांच्या इंजिनपासून ते ब्रेक, क्लच, गिअरबॉक्स आणि इतर यांत्रिक भागांपर्यंत प्रत्येक गोष्टीची योग्य देखभाल करणे आवश्यक असते.
मेकॅनिक म्हणून काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्याला वाहनामध्ये नेमका कोणता बिघाड झाला आहे, तो कसा शोधायचा आणि त्याची दुरुस्ती कशी करायची, याचे ज्ञान असणे गरजेचे असते. काही कामे कार्यशाळेमध्ये केली जातात, तर काही वेळा वाहनांच्या तपासणी आणि दुरुस्तीशी संबंधित इतर जबाबदाऱ्याही दिल्या जाऊ शकतात.
या क्षेत्रामध्ये केवळ पुस्तकी ज्ञान उपयोगी पडत नाही. इंजिन, वाहनांचे सुटे भाग, मशीनरी आणि प्रत्यक्ष दुरुस्तीचे काम यांचा अनुभवही महत्त्वाचा असतो.
MSRTC मेकॅनिक पदासाठी शैक्षणिक पात्रता
MSRTC मध्ये मेकॅनिक किंवा संबंधित तांत्रिक पदासाठी अर्ज करताना उमेदवाराने सर्वप्रथम त्या पदाची शैक्षणिक पात्रता तपासली पाहिजे. भरतीचा प्रकार Apprentice आहे की नियमित पदाची थेट भरती आहे, यावर पात्रतेच्या अटी बदलू शकतात.
सामान्यतः ITI अप्रेंटिस भरतीमध्ये संबंधित ट्रेडमधील ITI उत्तीर्ण उमेदवारांकडून अर्ज मागवले जातात. काही जाहिरातींमध्ये दहावी उत्तीर्ण असण्याची अटही स्पष्टपणे दिलेली असते.
- दहावी उत्तीर्ण (SSC Pass)
उमेदवाराने मान्यताप्राप्त शिक्षण मंडळातून दहावीची परीक्षा उत्तीर्ण केलेली असणे आवश्यक असू शकते. दहावीमध्ये गणित आणि विज्ञान विषयांचे मूलभूत ज्ञान असल्यास तांत्रिक शिक्षण समजून घेणे सोपे जाते.
- संबंधित ट्रेडमध्ये ITI उत्तीर्ण
उमेदवाराने मेकॅनिक मोटार व्हेईकल, डिझेल मेकॅनिक किंवा जाहिरातीमध्ये नमूद केलेल्या संबंधित ट्रेडमधून ITI पूर्ण केलेला असावा. उमेदवाराचे ITI प्रमाणपत्र आणि ट्रेड संबंधित मान्यताप्राप्त संस्थेचे असणे आवश्यक आहे.
NCVT किंवा SCVT अंतर्गत मिळालेले प्रमाणपत्र ग्राह्य आहे का, हे संबंधित जाहिरातीतील अटींनुसार तपासावे.
- अप्रेंटिसशिप प्रमाणपत्र
अनेक विद्यार्थ्यांना वाटते की MSRTC मध्ये मेकॅनिक पदासाठी अर्ज करण्यापूर्वी एक वर्षाची अप्रेंटिसशिप पूर्ण करणे बंधनकारक आहे. मात्र प्रत्येक भरतीसाठी ही अट लागू असेलच असे नाही.
ITI उत्तीर्ण उमेदवारांसाठी निघणाऱ्या Apprentice भरतीमध्ये उमेदवारांना प्रशिक्षणाची संधी दिली जाते. तर नियमित पदाच्या भरतीमध्ये स्वतंत्र शैक्षणिक पात्रता, अनुभव किंवा National Apprenticeship Certificate (NAC) यांसारख्या अटी असू शकतात. त्यामुळे थेट भरतीसाठी अधिकृत जाहिरात तपासणे आवश्यक आहे.
MSRTC मेकॅनिक पदासाठी पात्र ITI ट्रेड
MSRTC च्या कार्यशाळांमध्ये वाहनांची दुरुस्ती, इलेक्ट्रिकल कामे, वेल्डिंग, बॉडी रिपेअरिंग आणि इतर तांत्रिक कामे केली जातात. त्यामुळे वेगवेगळ्या ITI ट्रेडमधील उमेदवारांना त्यांच्या ट्रेडनुसार अप्रेंटिसशिपच्या संधी मिळू शकतात.
खाली काही महत्त्वाचे ITI ट्रेड दिले आहेत. मात्र हे सर्व ट्रेड प्रत्येक मेकॅनिक जाहिरातीसाठी पात्र असतीलच असे नाही. संबंधित पदासाठी जाहिरातीत दिलेला ट्रेडच अंतिम समजावा.
| अ.क्र. | ITI ट्रेडचे नाव | संबंधित कामाचे स्वरूप |
|---|---|---|
| 1 | Mechanic Motor Vehicle (MMV) | वाहनांचे इंजिन आणि यांत्रिक दुरुस्ती |
| 2 | Mechanic Diesel | डिझेल इंजिनची देखभाल व दुरुस्ती |
| 3 | Mechanic Auto Electrical and Electronics | वाहनांमधील इलेक्ट्रिकल आणि इलेक्ट्रॉनिक यंत्रणा |
| 4 | Electrician | विद्युत उपकरणे आणि वायरिंगची कामे |
| 5 | Motor Vehicle Body Builder | वाहनांच्या बॉडीची दुरुस्ती |
| 6 | Sheet Metal Worker | धातूच्या पत्र्यांशी संबंधित कामे |
| 7 | Welder | वेल्डिंग आणि धातू जोडण्याची कामे |
| 8 | Mechanic Refrigeration and Air Conditioning | एअर कंडिशनिंग यंत्रणेची देखभाल |
| 9 | Turner | मशीनवर धातूचे भाग तयार करणे |
| 10 | Painter (General) | वाहनांच्या रंगकामाशी संबंधित कामे |
यापैकी Mechanic Motor Vehicle आणि Mechanic Diesel हे ट्रेड मेकॅनिक क्षेत्राशी थेट संबंधित आहेत. इतर ट्रेडमधील उमेदवारांना त्यांच्या विशेष कामाशी संबंधित स्वतंत्र अप्रेंटिसशिप पदांसाठी संधी मिळू शकते.
कोणत्या ITI ट्रेडला मेकॅनिक क्षेत्रात जास्त फायदा होऊ शकतो?
जर एखाद्या विद्यार्थ्याला भविष्यात वाहन दुरुस्ती, एसटी कार्यशाळा किंवा ऑटोमोबाईल क्षेत्रामध्ये करिअर करायचे असेल, तर Mechanic Motor Vehicle हा विचार करण्यासारखा ट्रेड आहे. या ट्रेडमध्ये वाहनांचे विविध भाग, इंजिनची रचना, ट्रान्समिशन, ब्रेकिंग सिस्टीम आणि वाहनांच्या देखभालीचे प्रशिक्षण मिळते.
दुसरा महत्त्वाचा पर्याय म्हणजे Diesel Mechanic. एसटी बसमध्ये डिझेल इंजिनशी संबंधित कामांची माहिती या ट्रेडमधून मिळू शकते. इंजिन तपासणी, इंधन प्रणाली आणि संबंधित यंत्रणांची दुरुस्ती याबाबत व्यावहारिक ज्ञान मिळवता येते. तसेच वाहनांमधील इलेक्ट्रिकल आणि इलेक्ट्रॉनिक प्रणालीमध्ये रस असणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी Auto Electrical and Electronics हा ट्रेड उपयुक्त ठरू शकतो.
मात्र कोणता ट्रेड निवडायचा, हे ठरवताना फक्त सरकारी नोकरीची जाहिरात पाहू नका. तुम्हाला कोणत्या प्रकारचे काम आवडते, त्या ट्रेडमध्ये प्रत्यक्ष प्रशिक्षण कसे मिळते आणि भविष्यात खासगी क्षेत्रात कोणत्या संधी उपलब्ध आहेत, याचाही विचार करा.
MSRTC Apprentice आणि कायमस्वरूपी मेकॅनिक नोकरीमधील फरक
अनेक विद्यार्थी अप्रेंटिसशिप आणि कायमस्वरूपी नोकरी यामध्ये गोंधळ करतात. प्रत्यक्षात हे दोन्ही वेगवेगळे प्रकार आहेत.
अप्रेंटिसशिप म्हणजे एखाद्या संस्थेमध्ये ठरावीक कालावधीसाठी प्रत्यक्ष कामाचे प्रशिक्षण घेण्याची संधी. या कालावधीत उमेदवाराला संबंधित ट्रेडमधील कामाचा अनुभव मिळतो आणि प्रशिक्षणाच्या नियमानुसार स्टायपेंड दिले जाऊ शकते.
दुसरीकडे, नियमित मेकॅनिक पदाची भरती ही महामंडळाच्या स्वतंत्र भरती प्रक्रियेनुसार केली जाते. त्यामध्ये शैक्षणिक पात्रता, वयोमर्यादा, निवड पद्धत आणि इतर अटी जाहिरातीनुसार निश्चित केल्या जातात.
| मुद्दा | Apprentice | कायमस्वरूपी भरती |
|---|---|---|
| भरतीचा प्रकार | प्रशिक्षणार्थी | नियमित पदासाठी निवड |
| मुख्य उद्देश | प्रत्यक्ष कामाचे प्रशिक्षण | पदावर नियुक्ती |
| कालावधी | जाहिरातीनुसार निश्चित | सेवाशर्तींनुसार |
| मानधन | नियमानुसार स्टायपेंड | वेतनश्रेणीनुसार पगार |
| निवड प्रक्रिया | जाहिरातीनुसार | जाहिरातीनुसार |
| कायम नोकरी | आपोआप मिळत नाही | निवड झाल्यास नियुक्ती |
एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवा. MSRTC मध्ये Apprentice पूर्ण केल्यानंतर कायमस्वरूपी नोकरी मिळेलच, अशी हमी नसते. नियमित पदासाठी स्वतंत्र भरती निघाल्यास त्यामध्ये पात्रतेनुसार अर्ज करावा लागतो.
MSRTC मेकॅनिक पदासाठी वयोमर्यादा
- मेकॅनिक पदासाठी वयोमर्यादा ही भरतीच्या प्रकारानुसार बदलू शकते. Apprentice भरती आणि नियमित भरतीसाठी एकच वयोमर्यादा गृहीत धरणे चुकीचे ठरेल.
- Apprenticeship Training Scheme अंतर्गत सामान्य किमान वयाची अट 14 वर्षे आहे; मात्र काही ट्रेड, कामाचे स्वरूप आणि लागू नियमांनुसार अधिक वयाची अट असू शकते. MSRTC च्या जाहिरातीमध्ये कमाल वयोमर्यादा आणि वय मोजण्याची तारीख स्वतंत्रपणे दिलेली असते.
- नियमित भरतीमध्ये खुल्या प्रवर्गासाठी 18 ते 38 वर्षे अशी वयोमर्यादा काही पूर्वीच्या भरतींमध्ये नमूद करण्यात आली होती. मागासवर्गीय प्रवर्गासाठी नियमानुसार सवलतही असू शकते. मात्र ही वयोमर्यादा प्रत्येक नवीन भरतीला लागू असेलच असे नाही.
म्हणून अर्ज करण्यापूर्वी जाहिरातीतील वयोमर्यादा, आरक्षणानुसार सवलत आणि वय मोजण्याची तारीख काळजीपूर्वक वाचा.
मेकॅनिक पदावर निवड झाल्यानंतर कोणती कामे करावी लागतात?
- MSRTC च्या कार्यशाळेमध्ये मेकॅनिक म्हणून काम करताना वाहनांची नियमित तपासणी आणि देखभाल करणे महत्त्वाचे असते. बसमध्ये आवाज येणे, इंजिनमध्ये बिघाड होणे, ब्रेक व्यवस्थित काम न करणे किंवा इतर तांत्रिक समस्या निर्माण झाल्यास त्यांची तपासणी करावी लागू शकते.
- कामाच्या स्वरूपामध्ये इंजिनची देखभाल, क्लच आणि गिअरबॉक्सची तपासणी, वाहनांचे सुटे भाग बदलणे, डिझेल यंत्रणेची दुरुस्ती आणि इतर तांत्रिक कामांचा समावेश असू शकतो.
- कामाची जबाबदारी नेमलेल्या विभागानुसार आणि पदाच्या स्वरूपानुसार बदलते. त्यामुळे मेकॅनिक क्षेत्रात येण्यापूर्वी प्रत्यक्ष काम शिकण्याची तयारी ठेवणे आवश्यक आहे.
About The Author
