१० वीची परीक्षा संपल्यानंतर प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या मनात एकच प्रश्न असतो, आता पुढे काय करायचे? ११ वीला प्रवेश घ्यायचा, सायन्स निवडायचे, कॉमर्स घ्यायचे, आर्ट्सला जायचे की डिप्लोमा आणि ITI करायचे? काही विद्यार्थ्यांना डॉक्टर, इंजिनिअर, पोलीस अधिकारी किंवा सरकारी कर्मचारी व्हायचे असते, तर काही विद्यार्थ्यांना स्वतःचा व्यवसाय सुरू करायचा असतो. पण अनेक विद्यार्थ्यांना दहावीनंतर नेमके काय करायचे हेच माहीत नसते.
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे १० वीमध्ये मिळालेले मार्क्स म्हणजे तुमचे संपूर्ण भविष्य नाही. प्रत्येक विद्यार्थ्याची आवड, क्षमता, आर्थिक परिस्थिती आणि शिकण्याची पद्धत वेगळी असते. त्यामुळे मित्राने सायन्स घेतले म्हणून आपणही सायन्स घ्यायचे किंवा जास्त मार्क्स मिळाले म्हणून डॉक्टरच व्हायचे, असा निर्णय घेऊ नका.
२०२७ मध्ये दहावीनंतर विद्यार्थ्यांसमोर शिक्षणाचे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. योग्य माहिती घेऊन निर्णय घेतला, तर पुढील शिक्षण आणि नोकरीच्या संधींचा चांगला मार्ग तयार होऊ शकतो.
माझा स्वतःचा शिक्षण आणि करिअरचा अनुभव
मी स्वतः मेकॅनिकल इंजिनिअरिंगचे शिक्षण घेतले आहे. २०१५ मध्ये माझे इंजिनिअरिंगचे शिक्षण पूर्ण झाले. त्यानंतर २०१६ पासून मी ब्लॉगिंग क्षेत्रात काम करण्यास सुरुवात केली. इंजिनिअरिंगचे शिक्षण आणि त्यानंतर डिजिटल क्षेत्रात केलेला प्रवास या दोन्ही गोष्टींमुळे मला करिअरकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहायला शिकायला मिळाले.
माझ्या अनुभवातून एक गोष्ट समजली की, फक्त डिग्री मिळवणे म्हणजे करिअर पूर्ण होणे नाही. शिक्षण घेत असतानाच नवीन गोष्टी शिकणे, स्वतःची कौशल्ये विकसित करणे आणि प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. इंजिनिअरिंगनंतर मी ब्लॉगिंग, वेबसाइट मॅनेजमेंट, SEO, डिजिटल मार्केटिंग, कंटेंट रायटिंग आणि सोशल मीडिया यांसारख्या क्षेत्रांत काम केले.
२०१६ पासून ब्लॉगिंग करताना मला अनेक नवीन गोष्टी शिकायला मिळाल्या. सुरुवातीला माहिती शोधणे, लेख लिहिणे आणि वेबसाइट चालवणे यापासून सुरुवात झाली. पुढे डिजिटल प्लॅटफॉर्म, वेबसाइट ट्रॅफिक, सर्च इंजिन आणि सोशल मीडिया यांचे महत्त्व समजले.
मी विद्यार्थ्यांना एकच गोष्ट सांगू इच्छितो की, तुम्ही कोणताही पर्याय निवडा; पण त्या क्षेत्रात प्रत्यक्ष कौशल्य मिळवा. फक्त दुसऱ्यांचे ऐकून करिअर निवडू नका. स्वतःला काय आवडते, कोणत्या विषयात चांगले काम करता येते आणि भविष्यात कोणत्या प्रकारचे काम करायचे आहे, याचा विचार करा.
१. 11 वी-बारावीमध्ये कोणती शाखा निवडावी?
दहावीनंतर सर्वात लोकप्रिय पर्याय म्हणजे अकरावीला प्रवेश घेऊन बारावी पूर्ण करणे. यामध्ये मुख्यतः सायन्स, कॉमर्स आणि आर्ट्स या तीन शाखा आहेत.
सायन्स (Science)
ज्या विद्यार्थ्यांना गणित, विज्ञान, तंत्रज्ञान, वैद्यकीय क्षेत्र किंवा संशोधनाची आवड आहे, त्यांच्यासाठी सायन्स हा चांगला पर्याय ठरू शकतो. सायन्समध्ये PCM म्हणजे Physics, Chemistry, Mathematics आणि PCB म्हणजे Physics, Chemistry, Biology असे विषयांचे पर्याय असतात. काही ठिकाणी PCMB म्हणजे गणित आणि जीवशास्त्र दोन्ही विषय निवडण्याची संधी असते.
सायन्स घेतल्यानंतर इंजिनिअरिंग, मेडिकल, फार्मसी, नर्सिंग, बायोटेक्नॉलॉजी, अॅग्रीकल्चर, कॉम्प्युटर सायन्स, डेटा सायन्स आणि संशोधन अशा अनेक क्षेत्रांत पुढे जाता येते. इंजिनिअरिंगसाठी JEE किंवा MHT-CET, तर वैद्यकीय क्षेत्रातील MBBS आणि इतर संबंधित अभ्यासक्रमांसाठी NEET यांसारख्या प्रवेश परीक्षांची तयारी करावी लागते.
कॉमर्स (Commerce)
ज्या विद्यार्थ्यांना बँकिंग, अकाउंटिंग, व्यवसाय, आर्थिक व्यवहार, मार्केटिंग आणि मॅनेजमेंट यामध्ये रस आहे, त्यांच्यासाठी कॉमर्स हा उत्तम पर्याय आहे.
कॉमर्सनंतर B.Com, BBA, BMS, CA, CS, CMA, बँकिंग, फायनान्स, टॅक्सेशन आणि मॅनेजमेंट अशा क्षेत्रांमध्ये करिअर करता येते. स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याची इच्छा असणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठीही कॉमर्स उपयोगी ठरू शकते.
आर्ट्स (Arts)
आर्ट्स म्हणजे कमी मार्क्स मिळालेल्या विद्यार्थ्यांची शाखा, हा अनेक पालकांचा आणि विद्यार्थ्यांचा गैरसमज आहे. प्रत्यक्षात आर्ट्समध्येही करिअरच्या अनेक चांगल्या संधी आहेत.
इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, मानसशास्त्र आणि समाजशास्त्र यांसारख्या विषयांचा अभ्यास करता येतो. पुढे BA, पत्रकारिता, कायदा, UPSC, MPSC, शिक्षण, सामाजिक कार्य आणि मानसशास्त्र अशा क्षेत्रांमध्ये करिअर करता येते.
२. 10वीनंतर डिप्लोमा (Polytechnic) करावा का?
ज्या विद्यार्थ्यांना इंजिनिअरिंग क्षेत्रात जायचे आहे आणि त्यांना अकरावी-बारावीऐवजी तांत्रिक शिक्षण लवकर सुरू करायचे आहे, त्यांच्यासाठी पॉलिटेक्निक डिप्लोमा हा चांगला पर्याय आहे.
दहावीनंतर साधारणपणे तीन वर्षांचा इंजिनिअरिंग डिप्लोमा करता येतो. यामध्ये विद्यार्थ्यांना थिअरीसोबत प्रॅक्टिकल शिक्षण दिले जाते. डिप्लोमा पूर्ण केल्यानंतर संबंधित नियम आणि पात्रतेनुसार नोकरी, पुढील शिक्षण किंवा इंजिनिअरिंग पदवीच्या थेट द्वितीय वर्षात प्रवेश घेण्याचा पर्याय उपलब्ध असतो.
दहावीनंतर उपलब्ध असणाऱ्या काही प्रमुख डिप्लोमा शाखा:
- Mechanical Engineering
- Civil Engineering
- Computer Engineering
- Information Technology
- Electrical Engineering
- Electronics and Telecommunication
- Automobile Engineering
- Chemical Engineering
उदाहरणार्थ, ज्या विद्यार्थ्याला मशीन, वाहनांचे इंजिन, कारखाने किंवा उत्पादन क्षेत्रात काम करायचे आहे, तो मेकॅनिकल इंजिनिअरिंग डिप्लोमाचा विचार करू शकतो. कॉम्प्युटरमध्ये आवड असणारा विद्यार्थी कॉम्प्युटर इंजिनिअरिंग निवडू शकतो.
महाराष्ट्रात डिप्लोमा प्रवेशासाठी DTE महाराष्ट्राच्या अधिकृत प्रवेश प्रक्रियेची माहिती तपासावी. २०२७-२८ साठी नवीन नियम आणि अटी जाहीर झाल्यावर त्या तपासाव्यात.
३. 10वीनंतर ITI कोर्स कोणते करता येतात?
ज्या विद्यार्थ्यांना पुस्तकी शिक्षणापेक्षा प्रत्यक्ष काम शिकण्याची जास्त आवड आहे, त्यांच्यासाठी ITI हा एक चांगला पर्याय आहे. ITI म्हणजे Industrial Training Institute. येथे वेगवेगळ्या ट्रेडमध्ये व्यावसायिक आणि तांत्रिक प्रशिक्षण दिले जाते.
ITI मध्ये प्रशिक्षण घेताना प्रत्यक्ष कामावर भर दिला जातो. इलेक्ट्रिशियन, फिटर, वेल्डर, वायरमन, मोटर मेकॅनिक, डिझेल मेकॅनिक, COPA (Computer Operator and Programming Assistant) अशा अनेक ट्रेडचा विचार करता येतो.
ITI पूर्ण केल्यानंतर संबंधित क्षेत्रातील खासगी कंपन्या, कारखाने, सर्व्हिस सेंटर आणि इतर आस्थापनांमध्ये नोकरीच्या संधी शोधता येतात. अप्रेंटिसशिपद्वारे प्रत्यक्ष काम शिकण्याची संधीही मिळू शकते. पुढे स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याचाही पर्याय असतो.
10वीनंतर लोकप्रिय ITI ट्रेड:
- Electrician – इलेक्ट्रिकल कामे आणि देखभाल
- Fitter – मशीन फिटिंग आणि उत्पादन
- Welder – वेल्डिंग आणि फॅब्रिकेशन
- COPA – कॉम्प्युटर ऑपरेटर आणि डेटा एंट्री
- Wireman – इलेक्ट्रिकल वायरिंग
- Mechanic Motor Vehicle – वाहन दुरुस्ती
- Diesel Mechanic – डिझेल इंजिन देखभाल
- Refrigeration and AC Technician – एसी आणि रेफ्रिजरेशन सर्व्हिस
- Turner – लेथ मशीन ऑपरेशन
- Machinist – मशीन ऑपरेशन आणि उत्पादन
प्रत्येक ITI मध्ये सर्व ट्रेड उपलब्ध असतीलच असे नाही. प्रवेश घेण्यापूर्वी संस्थेची मान्यता, ट्रेडची पात्रता, प्रशिक्षण सुविधा आणि प्रत्यक्ष प्लेसमेंटची माहिती तपासावी.
४. 10वीनंतर कोणते करिअर पर्याय उपलब्ध आहेत?
दहावीनंतर फक्त सायन्स, कॉमर्स, आर्ट्स किंवा ITI एवढेच पर्याय नाहीत. विद्यार्थ्यांच्या आवडीनुसार इतरही अनेक क्षेत्रांमध्ये पुढे जाता येते.
करिअर क्षेत्र आणि पुढील शिक्षण:
- मेडिकल – ११वी-१२वी PCB, NEET
- इंजिनिअरिंग – ११वी-१२वी PCM किंवा डिप्लोमा
- कॉम्प्युटर – कॉम्प्युटर डिप्लोमा, ITI COPA
- बँकिंग – कॉमर्स, B.Com आणि पुढील स्पर्धा परीक्षा
- सरकारी नोकरी – पात्रतेनुसार शिक्षण व स्पर्धा परीक्षा
- पोलीस विभाग – पुढील शिक्षण व भरतीची तयारी
- डिझाइनिंग – डिझाइन अभ्यासक्रम आणि पोर्टफोलिओ
- डिजिटल मार्केटिंग – कौशल्य अभ्यासक्रम
- पत्रकारिता – १२वी नंतर पदवी व संबंधित अभ्यासक्रम
- हॉटेल मॅनेजमेंट – संबंधित डिप्लोमा किंवा पदवी
- अॅग्रीकल्चर – १२वीतील आवश्यक विषय व कृषी अभ्यासक्रम
- फॅशन डिझाइन – डिझाइन अभ्यासक्रम
याशिवाय फोटोग्राफी, ग्राफिक डिझाइन, व्हिडिओ एडिटिंग, अॅनिमेशन, वेब डिझाइन, कंटेंट रायटिंग आणि डिजिटल मार्केटिंग यांसारखी कौशल्ये शिकण्याची संधी आहे. मात्र अशा छोट्या कोर्समुळे लगेच मोठी नोकरी मिळेल, असे समजू नये. कौशल्य, सराव, पोर्टफोलिओ आणि अनुभव महत्त्वाचा असतो.
५. 10वीनंतर मुलींनी कोणते करिअर निवडावे?
मुलींनी कोणते शिक्षण घ्यावे, याबाबत अजूनही काही ठिकाणी मर्यादित विचार केला जातो. पण आज मुली प्रत्येक क्षेत्रात चांगली कामगिरी करत आहेत. इंजिनिअरिंग, मेडिकल, पोलीस, सैन्य, बँकिंग, सरकारी सेवा, व्यवसाय, आयटी आणि डिजिटल क्षेत्र अशा सर्वच ठिकाणी मुलींसाठी संधी आहेत.
मुलींना डॉक्टर, नर्स, फार्मासिस्ट, इंजिनिअर, शिक्षक, वकील, चार्टर्ड अकाउंटंट, पोलीस अधिकारी, प्रशासकीय अधिकारी किंवा उद्योजिका बनता येते. स्वतःची आवड आणि क्षमता लक्षात घेऊन शिक्षण निवडावे.
आर्थिक परिस्थितीमुळे शिक्षण थांबवावे लागू नये यासाठी विद्यार्थिनींनी शिष्यवृत्तीची माहितीही घ्यावी. महाराष्ट्रातील MahaDBT पोर्टलवर विविध प्रवर्ग, अभ्यासक्रम आणि पात्रतेनुसार शिष्यवृत्ती व शुल्क सवलतीच्या योजना उपलब्ध असतात. प्रत्येक योजनेच्या अटी वेगळ्या असतात.
६.10वीनंतर सरकारी नोकरी मिळवता येते का?
अनेक विद्यार्थ्यांना दहावी झाल्यानंतर लगेच सरकारी नोकरी करायची इच्छा असते. काही सरकारी पदांसाठी दहावी उत्तीर्ण ही किमान शैक्षणिक पात्रता असू शकते. मात्र प्रत्येक भरतीमध्ये वयोमर्यादा, शैक्षणिक पात्रता, शारीरिक पात्रता आणि इतर अटी वेगळ्या असतात.
काही गट-ड पदे, रेल्वेतील काही पदे आणि इतर विभागांमधील पदांसाठी वेगवेगळ्या पात्रता असतात. काही पदांसाठी ITI किंवा इतर तांत्रिक प्रमाणपत्र आवश्यक असते.
माझा विद्यार्थ्यांना सल्ला आहे की, फक्त दहावीनंतर नोकरी मिळवण्याच्या विचारात पुढील शिक्षण थांबवू नका. शक्य असल्यास शिक्षण सुरू ठेवा आणि त्यासोबत स्पर्धा परीक्षांची तयारी करा. यामुळे भविष्यात अधिक संधी उपलब्ध होऊ शकतात.
७. २०२७ मध्ये कोणते कौशल्य शिकणे फायदेशीर ठरेल?
आजच्या काळात फक्त शैक्षणिक प्रमाणपत्रावर अवलंबून राहणे पुरेसे नाही. तुम्ही कोणत्याही शाखेत शिक्षण घेत असाल, तरी काही अतिरिक्त कौशल्ये शिकल्यास फायदा होऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, कॉम्प्युटरचे मूलभूत ज्ञान, इंग्रजी संवाद कौशल्य, मराठी आणि इंग्रजी टायपिंग, MS Excel, इंटरनेटचा योग्य वापर, AI टूल्स, ग्राफिक डिझाइन, व्हिडिओ एडिटिंग आणि डिजिटल मार्केटिंग यांचा अभ्यास करता येतो.
मी २०१६ पासून ब्लॉगिंग क्षेत्रात काम करत असल्यामुळे डिजिटल कौशल्यांचे महत्त्व जवळून अनुभवले आहे. सुरुवातीला कंटेंट लिहिण्यापासून सुरू झालेला प्रवास पुढे SEO, वेबसाइट मॅनेजमेंट आणि सोशल मीडिया यांसारख्या कामांपर्यंत पोहोचला. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनीही शिक्षणासोबत डिजिटल जगातील नवीन कौशल्यांची ओळख करून घ्यावी, असे मला वाटते.
मात्र प्रत्येक कौशल्याचा कोर्स करण्याची गरज नाही. तुम्हाला भविष्यात कोणत्या क्षेत्रात जायचे आहे, त्यानुसार उपयोगी कौशल्य निवडा.
८. 10वीनंतर योग्य करिअर कसे निवडावे?
करिअर निवडताना खालील गोष्टी लक्षात ठेवा.
- स्वतःची आवड ओळखा: तुम्हाला गणित आवडते, विज्ञान आवडते, कॉम्प्युटर आवडतो की व्यवसाय करायला आवडतो, याचा विचार करा.
- मार्क्सनुसार नव्हे तर क्षमतेनुसार निर्णय घ्या: चांगले मार्क्स मिळाले म्हणजे सायन्सच घ्यावे असे नाही. कमी मार्क्स मिळाले म्हणजे चांगले करिअर करता येणार नाही असेही नाही.
- कोर्सची संपूर्ण माहिती घ्या: प्रवेश पात्रता, कालावधी, फी, कॉलेजची मान्यता आणि पुढील शिक्षणाच्या संधी तपासा.
- पालक आणि शिक्षकांचा सल्ला घ्या: आपल्या आवडीसोबत घरची आर्थिक परिस्थिती आणि उपलब्ध शिक्षणाच्या सुविधा लक्षात घ्या.
- भविष्यातील संधी समजून घ्या: संबंधित क्षेत्रात कोणत्या प्रकारच्या नोकऱ्या उपलब्ध आहेत, कोणती कौशल्ये आवश्यक आहेत आणि पुढील शिक्षण काय आहे हे जाणून घ्या.
- कॉलेज निवडताना काळजी घ्या: केवळ जाहिरात किंवा प्लेसमेंटच्या मोठ्या आकड्यांवर विश्वास ठेवू नका. प्रत्यक्ष विद्यार्थ्यांचे अनुभव, मान्यता, शिक्षक आणि प्रशिक्षण सुविधा तपासा.
९. 10वीनंतर करिअर निवडताना या चुका करू नका
अनेक विद्यार्थी मित्रांनी कोणती शाखा घेतली आहे, यावरून स्वतःचा निर्णय घेतात. ही चूक टाळा. तुमच्या मित्राला गणित आवडत असेल म्हणून तुम्हालाही सायन्स आवडेल असे नाही.
दुसरी महत्त्वाची चूक म्हणजे फक्त जास्त पगार मिळतो म्हणून एखादा कोर्स निवडणे. प्रत्येक क्षेत्रात सुरुवातीचा पगार, अनुभव आणि नोकरीच्या संधी वेगवेगळ्या असतात. कोणत्याही कोर्समधून ठरावीक पगार मिळेल, अशी हमी नसते.
तिसरी चूक म्हणजे कॉलेज किंवा संस्थेची माहिती न घेता प्रवेश घेणे. काही संस्था मोठ्या नोकरीच्या संधींची जाहिरात करतात; पण प्रत्यक्ष प्रशिक्षण आणि प्लेसमेंटची परिस्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे प्रवेश घेण्यापूर्वी सर्व माहिती तपासा.
| वेबसाइटचे नाव | उपयोग | अधिकृत वेबसाइट |
|---|---|---|
| DTE Maharashtra | पॉलिटेक्निक डिप्लोमा प्रवेश आणि माहिती | अधिकृत वेबसाइट |
| Maharashtra ITI Admission | ITI प्रवेश प्रक्रिया, ट्रेड आणि प्रवेश माहिती | अधिकृत वेबसाइट |
| MahaDBT | शिष्यवृत्ती आणि शिक्षण शुल्क सवलत योजना | अधिकृत वेबसाइट |
| NIOS | मुक्त शिक्षण आणि दहावी-बारावीचे शिक्षण | अधिकृत वेबसाइट |
| National Career Service | करिअर मार्गदर्शन, नोकरी आणि कौशल्यविषयक माहिती | अधिकृत वेबसाइट |
| Skill India Digital Hub | कौशल्य प्रशिक्षण आणि व्यावसायिक अभ्यासक्रम | अधिकृत वेबसाइट |
| National Scholarship Portal | केंद्र सरकारच्या शिष्यवृत्ती योजना | अधिकृत वेबसाइट |
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
दहावीनंतर सर्वात चांगला कोर्स कोणता आहे?
प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी एकच कोर्स सर्वोत्तम नसतो. मेडिकलसाठी सायन्स, व्यवसायासाठी कॉमर्स, प्रशासकीय सेवांसाठी आर्ट्स, तांत्रिक शिक्षणासाठी डिप्लोमा आणि प्रॅक्टिकल कौशल्यांसाठी ITI असे पर्याय निवडता येतात.
दहावीनंतर डिप्लोमा किती वर्षांचा असतो?
महाराष्ट्रातील बहुतांश इंजिनिअरिंग डिप्लोमा अभ्यासक्रम तीन वर्षांचे असतात. शाखा आणि अभ्यासक्रमानुसार कालावधी तपासावा.
ITI केल्यानंतर इंजिनिअरिंग करता येते का?
होय. काही पात्रता अटी पूर्ण करणाऱ्या ITI उत्तीर्ण विद्यार्थ्यांना डिप्लोमाच्या थेट दुसऱ्या वर्षात प्रवेशाची संधी असते. संबंधित वर्षाचे प्रवेश नियम तपासणे आवश्यक आहे.
कमी मार्क्स मिळाल्यास कोणते शिक्षण घ्यावे?
कमी मार्क्स मिळाले म्हणून निराश होऊ नका. उपलब्ध पात्रतेनुसार अकरावीच्या शाखा, ITI, डिप्लोमा किंवा इतर अभ्यासक्रमांचा विचार करा.
10वीनंतर लगेच नोकरी करता येते का?
काही पदांसाठी दहावी उत्तीर्ण पात्रता असते. मात्र वयोमर्यादा आणि इतर अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे. पुढील शिक्षण सुरू ठेवणेही फायदेशीर ठरू शकते.
10वीचा निकाल हा तुमच्या आयुष्यातील शेवटचा टप्पा नाही, तर एका नवीन प्रवासाची सुरुवात आहे. २०२७ मध्ये विद्यार्थ्यांसमोर सायन्स, कॉमर्स, आर्ट्स, पॉलिटेक्निक, ITI, व्यावसायिक शिक्षण आणि डिजिटल कौशल्ये असे अनेक पर्याय आहेत.
माझ्या स्वतःच्या अनुभवातून मला एक गोष्ट सांगावीशी वाटते – शिक्षण कोणतेही असो, त्यासोबत कौशल्य, मेहनत, सातत्य आणि शिकण्याची तयारी असणे महत्त्वाचे आहे. मी मेकॅनिकल इंजिनिअरिंगचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर ब्लॉगिंग आणि डिजिटल क्षेत्रात नवीन प्रवास सुरू केला. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनीही स्वतःच्या आवडीला महत्त्व द्यावे आणि नवीन संधी शोधण्याची तयारी ठेवावी.
फक्त मार्क्स पाहून करिअर निवडू नका, मित्रांचे अनुकरण करू नका आणि दुसऱ्यांच्या दबावाखाली निर्णय घेऊ नका. स्वतःला काय बनायचे आहे, हे समजून घ्या आणि त्या दिशेने योग्य शिक्षण निवडा.
लेखकाची टीप: या लेखातील वैयक्तिक अनुभव लेखकाच्या शिक्षण आणि डिजिटल क्षेत्रातील कामावर आधारित आहेत. अभ्यासक्रम, प्रवेश आणि पात्रतेची माहिती संबंधित अधिकृत संस्थांच्या उपलब्ध माहितीनुसार दिली आहे. २०२७ च्या प्रवेशासाठी नवीन अधिकृत अधिसूचना तपासाव्यात.